Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi'nin "Edebiyat Mahfili"nde konuşan Prof. Dr. Lokman Turan, divan şiirini iki tarihî dışlamaya karşı Türkçenin kazandığı edebî zafer olarak değerlendirdi. Turan, bu zaferin Türkçeyi yüksek şiire elverişli görmeyen dönemin okumuş çevrelerine karşı kazanıldığını söyledi.
Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi tarafından düzenlenen programda, Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Lokman Turan, 21 Kasım Cumartesi akşamı EBB Dil ve Edebiyat Konağı'nda "Divan Şiiri Türkçenin Zaferidir" başlıklı bir konferans verdi.
"Divan şiiri iki dışlamanın arasında duruyor"
Turan, divan şiirinin iki ayrı çağın dışlamasıyla karşılaştığını belirtti. XIII ve XIV. yüzyıl Anadolu'sunun okumuş çevrelerinde Türkçe, yüksek şiir ve ilim dili olarak yeterince itibar görmüyordu. XIX. yüzyıldan itibaren ise bu defa Türkçe yazılmış divan şiirinin Türk edebiyatına aidiyeti sorgulanmaya başlandı. Turan, Ziya Paşa'nın 1868 tarihli "Şiir ve İnşâ" makalesindeki yaklaşımı bu ikinci dışlamanın örneklerinden biri olarak gösterdi.
Turan, bu dışlamanın Erzurum'la bağına da dikkat çekti: Makalenin sahibi Ziya Paşa aslen Erzurumludur; "Osmanlı şiiri değildir" dediği divanlardan biri de Hasankaleli Nef'î'nindir. Nef'î'ye mahlasını ise bir dönem Erzurum'da defterdarlık yapan Gelibolulu Mustafa Âlî vermiştir. Turan, "Hükmü veren de, hakkında hüküm verilen de bu şehrin evladıdır; bu dava biraz da Erzurum'un davasıdır." dedi.
Konferansının temel hükmünü, Bu akşamki hasım ne Arapçadır ne Farsça; onlar bu şiirin sermayesidir. Hasım bir hükümdür; daha doğrusu iki hüküm. Yedi asır önce Anadolu'nun okumuşu Türkçeden şiir dili olmaz diyordu; yüz elli yıldır da "Bu şiir bizim değildir" denildi. Ayrıca Turan "Bu şiir bizimdir, Türkçedir ve divan şiiri Türkçenin en önemli zaferlerinden biridir." dedi.
"Türkçenin zaferi, dönemin okumuşlarına karşı kazanıldı"
Âşık Paşa'nın Garîbnâme'deki "Türk diline kimsene bakmaz-ıdı" mısraı üzerinde duran Turan, buradaki "kimsene"nin halkı işaret etmediğini vurguladı. Şairin bir önceki beyitte kullandığı "cümle ukûl" ifadesinin de gösterdiği üzere yakınmanın muhatabı, Türkçeye ilmî ve edebî itibar tanımayan okumuş çevrelerdi. "Halk zaten Türkçe konuşuyor, Türkçe söylüyordu. Köyde konuşulan Türkçenin böyle bir zafer kazanmaya ihtiyacı yoktu." diyen Turan, zaferin Türkçenin yaygınlaşmasında değil, yüksek şiirin dili olarak kabul görmesinde yattığını belirtti.
"Türkçenin yolculuğu: Biattan zafere"
Türkçenin İslâm medeniyeti içerisindeki gelişimini "biat" ve "zafer" kavramlarıyla açıklayan Turan'a göre biat, köklü bir dilin İslâmî anlam dünyasını kendi lisanıyla ifade etmesiydi. Kutadgu Bilig, Yûnus Emre'nin şiirleri, Âşık Paşa'nın Garîbnâme'si ve Erzurumlu Mustafa Darîr'in XIV. yüzyılda Kahire'de kaleme aldığı Türkçe siyer bu sürecin örnekleriydi. Zafer ise Türkçenin Farsçanın hâkim olduğu yüksek şiir sahasında kendi büyük şairlerini ve edebî ölçülerini oluşturmasıydı. Ali Şîr Nevâî, Necâtî, Fuzûlî ve Bâkî bu yükselişin temsilcileriydi. Turan, "önce biat, sonra zafer" yorumunun Anadolu merkezli bir gelişmeyi anlattığını, Türkçenin İslâmiyet öncesindeki köklü yazı ve devlet dili geçmişinin unutulmaması gerektiğini de hatırlattı.
"Türkçe, Farsçanın şiirdeki tahtına oturdu"
Osmanlı sahasında XV. yüzyılın sonlarından itibaren Türkçenin yüksek şiirde başlıca dil hâline geldiğini belirten Turan, bunun Arapça ve Farsçanın bütünüyle terk edilmesi anlamına gelmediğini söyledi. Gazel ve kasidede Türkçenin ölçü hâline geldiğini belirterek "Farsça şiir söylemek artık bir hünerdi, ölçü Türkçeydi." dedi. Necâtî'nin sonraki şairlere örnek oluşunu da Türkçe şiirin kendi ustalarını yetiştirmesinin delili olarak değerlendirdi.
"Bir dili kelime değil, cümle kurar"
Divan şiirinin Arapça ve Farsça kelimeler taşıdığı için Türkçe sayılamayacağı görüşünü Bâkî'nin hazan gazelinden bir beyitle eleştirdi:
Nâm u nişâne kalmadı fasl-ı bahârdan
Düşdi çemende berg-i dıraht i'tibârdan
Beyitte yabancı kökenli kelime ve tamlamalar bulunsa da fiillerin, hâl eklerinin ve söz diziminin Türkçeye ait olduğunu gösteren Turan, "Bir dili kelime değil, cümle kurar." dedi. Dilin gücünü kelimeler arasındaki ilişkilerde aramak gerektiğini belirterek "Hükmeden Türkçeyse alınan kelime işgal değil, ganimettir." ifadesini kullandı.
Konferansını yine Bâkî'nin beytine dönerek tamamlayan Turan, bu tarihî yolculuğun anahtar kelimesinin "itibar" olduğunu belirtti ve sözlerini şöyle bitirdi: "Bu şiirde Türkçe itibardan düşmedi. Bir zamanlar Türkçeye itibar etmeyen okumuşlar, Türkçe şiir söyleyerek itibar kazandı. Bu sebeple divan şiiri Türkçenin zaferidir."